Fact-sheet black-out in Spanje en Portugal: wat gebeurde er op 28 april 2025?

Oorzaak van de black-out in Spanje en Portugal

De precieze oorzaak van de grootschalige stroomuitval in het Iberisch elektriciteitsnet is nog niet volledig duidelijk. Eerdere berichten over een uitzonderlijk atmosferisch fenomeen zijn in ieder geval uit de lucht gegrepen, maar verdere details worden nog steeds onderzocht.

Eerste analyses wijzen alvast op een kettingreactie van gevolgen: 

• Het begon allemaal met een initiële storing in het Spaanse elektriciteitsnet, wat leidde tot de uitval van enkele zonneparken in de regio.

• Hierdoor raakte het evenwicht in het elektriciteitsnet verstoord. Normaal draait het Europese hoogspanningsnet synchroon op van 50 Hz, maar door het incident begon het ritme op het net in Spanje en Portugal af te wijken van andere regio’s.

• Dat leidde tot trage schommelingen in spanning en vermogen (0,1 – 1 Hz) bovenop het hoofdritme van 50 Hz, ook wel interarea-oscillaties genoemd, die zich erg snel verspreidden. Binnen enkele seconden begon het Iberisch elektriciteitsnetwerk te wiebelen ten opzichte van de rest van Europa, wat zelfs tot in Letland voelbaar was.

• Om verdere schade te voorkomen, greep het Europese net automatisch in: de beveiligingssystemen sloten de verbinding tussen Frankrijk en het Iberisch schiereiland af. Spanje en Portugal werden dus “losgekoppeld” van Europa. 

Het gevolg? Een massale black-out in Spanje en Portugal. Binnen enkele seconden viel naar schatting meer dan 20 GV van het 26 GW aan geïnstalleerd vermogen weg. 

Ook in andere delen van Europa waren de effecten meetbaar, maar dit bleef binnen de normale veiligheidsgrenzen en leidde niet tot uitval.

Op het Belgische net was geen impact.

Is het fenomeen van grote stroomverstoringen uniek?

Nee. Grote stroomstoringen zijn zeldzaam, maar niet uniek. Dergelijke incidenten komen bijvoorbeeld wel vaker voor als gevolg van natuurlijke fenomenen zoals orkanen of bosbranden. Daarnaast kunnen ook technische storingen – zoals het gelijktijdig falen van meerdere installaties – of menselijke fouten aanleiding geven tot wijdverspreide uitval.

Enkele bekende voorbeelden van netverstoringen zijn:

• De tweedaagse grootschalige black-outs in India in 2012, waarbij respectievelijk 400 en 620 miljoen mensen getroffen werden

• Een ‘medium-sized’ nationale black-out in Italië in 2003

• Verschillende grootschalige uitvallen in de Verenigde Staten door natuurfenomenen, denk bv. aan de orkanen Katrina en Sandy of de bosbranden in Californië

Kan een dergelijke black-out ook in België voorkomen?

In tegenstelling tot het Iberisch schiereiland is België veel sterker ingebed in het Europese net, met robuuste verbindingen met de buurlanden. Dat maakt ons systeem minder kwetsbaar: België kan bij problemen beter rekenen op steun van de buren. 

Dat betekent echter niet dat een grootschalige storing of black-out hier onmogelijk is. 

De laatste black-out in ons land dateert van augustus 1982. In de winters van 2014-2015 en 2018-2019 waren er wel zorgen over mogelijke uitval, maar dat was van een andere aard. Toen vreesde men voor stroomtekorten in de winter door de versnelde afbouw van steenkool- en kerncentrales. Er werd zelfs overwogen om een beperkt deel van de belasting gecontroleerd uit te schakelen, maar dat scenario kwam niet tot uitvoering.

Ook heeft de sterke verwevenheid met onze buurlanden een keerzijde: wanneer een ernstig incident zich in België voordoet, is de kans reëel dat ook andere delen van Europa mee getroffen worden, net door die onderlinge verwevenheid van onze netwerken. 

Het Europese elektriciteitsnet is in normale omstandigheden over het algemeen wel bijzonder stabiel: zelfs het uitvallen van één of meerdere componenten kan het systeem meestal opvangen. Toch zijn er grenzen. Absolute zekerheid tegen elk incident is technisch en economisch niet haalbaar, en ook niet wenselijk. Daarom ligt de focus steeds meer op robuustheid (resilience): de mogelijkheid om snel en gecontroleerd opnieuw op te starten, en de impact van fouten te beperken door het netwerk tijdelijk in zones af te dammen.

Waarom vooral Spanje en Portugal kwetsbaar zijn

Het Iberisch schiereiland is minder sterk verbonden met de rest van Europa – onder andere door  Pyreneeën die het verbinden met Frankrijk bemoeilijken. Daardoor wordt het bij grote storingen snel een “netwerkeiland”, wat de situatie verergert.

In het geval van Spanje en Portugal bedraagt de interconnectiecapaciteit (de hoeveelheid elektriciteit die maximaal over de grenzen kan worden uitgewisseld tussen landen) maar 10% van de belasting (2-3% van het geïnstalleerde vermogen). Dat betekent dat ze slechts beperkt kunnen importeren of exporteren naar de rest van Europa en dat hun net bij een storing dus ook sneller geïsoleerd wordt. 

Ter vergelijking: de Europese Unie legt een doelstelling op van 15% interconnectiecapaciteit tegen 2030, om de bevoorradingszekerheid tussen lidstaten te versterken en hernieuwbare energie efficiënter te benutten. 

Hoe herstart een elektriciteitsnet na een black-out?

Een black-out zoals die in Spanje en Portugal toont hoe afhankelijk onze maatschappij is van elektrische energie. Zodra de stroom uitvalt, ligt het openbare leven volledig plat: liften, verlichting, verkeer (verkeerslichten, trein, metro en vliegverkeer), communicatie, betalingssystemen, industrie en zelfs de gezondheidszorg worden hard getroffen.

Paniek kan uitbreken, dus een snelle en gecontroleerde heropstart is cruciaal. 

Daarvoor bestaan gedetailleerde procedures die ervoor zorgen dat het elektriciteitsnet veilig en stapsgewijs weer online komt. Dat verloopt in verschillende fases: 

1. Eerst het transmissienet,

2. daarna de rest. 

In elke fase wordt zorgvuldig gekozen welke combinatie van belasting en generatie opnieuw wordt aangesloten, om te vermijden dat het systeem meteen weer uitvalt. Dit gebeurt vaak vanop afstand, in een situatie waar de exacte status van het netwerk niet gekend is, of er beperkte communicatie is, soms met manuele ingrepen die tijd vragen.

Een erg delicaat proces dus. 

In de meeste gevallen is binnen enkele uren het merendeel van de gebruikers wel weer aangesloten. Afgelegen gebieden of netten met fysieke schade kunnen langer wachten.

De rol van hernieuwbare energie: sterkte of zwakte?

Het groeiende aandeel hernieuwbare energie (wind en zon) maakt het netbeheer complexer. Deze bronnen bestaan vaak uit vele kleinere eenheden die weinig bijdragen aan de “inertie” van het net – de traagheid die nodig is om de frequentie stabiel te houden bij plotselinge veranderingen in vraag of aanbod. Met minder inertie gaat de frequentie sneller en sterker schommelen bij storingen, waardoor het net eigenlijk gevoeliger wordt voor verstoringen.

Tegelijk bieden deze bronnen ook enorm veel voordelen:

• Moderne hernieuwbare bronnen kunnen bijdragen aan de regeling van de frequentie.

• Er zijn meer kleine installaties en die spreiding verkleint de impact van één storing.

• Bij een heropstart kunnen sommige hernieuwbare installaties (semi-)autonoom helpen.

De energietransitie vraagt dus om grondige aanpassingen aan netontwerp en -beheer, en in die overgangsfase is het te verwachten dat er incidenten kunnen plaatsvinden.

Het belang van netstabiliteit in intergeconnecteerde netten met veel hernieuwbare energie

Het Europese elektriciteitsnet is stabiel en ontworpen om veel op te vangen. Maar de black-out in Spanje en Portugal van 28 april 2025 toont hoe kwetsbaar zelfs moderne elektriciteitsnetten kunnen zijn. Voor België en de rest van Europa is dit een wake-upcall: absolute zekerheid bestaat niet, maar met slimme investeringen in stabiliteit en een goede samenwerking kunnen we de risico’s beperken en sneller herstellen bij uitval.

Investeren in een sterker en robuuster netwerk blijft dus cruciaal. Enkele focuspunten:

• meer interconnectie,

• betere stabiliteitsmechanismen en netcontrole,

• duidelijke processen om grootschalige incidenten in te dijken en snel te herstarten.

Etch, onze recent opgerichte Energy Transmission Competence Hub, voert met steun van de Vlaamse Overheid baanbrekend onderzoek uit op het gebied van futureproof elektriciteitsnetwerken. Lees alles over dit baanbrekend onderzoek op de website!